14 kwietnia 2018

Kortyzol

Kortyzol jest głównym przedstawicielem glikokortykosteroidów (hormonów wydzielanych przez korę nadnerczy) w naszym organizmie. Wpływa na wiele procesów metabolicznych oraz umożliwia adaptację ustroju do sytuacji stresowych, stąd w normach fizjologicznych może być postrzegany jako hormon o pozytywnym działaniu.

Działanie kortyzolu w organizmie nie ogranicza się jednak jedynie do regulacji poziomu stresu. Kortyzol, wiążąc się z receptorem glikokortykosteroidowym, wywiera wpływ na gospodarkę węglowodanową, tłuszczową, białkową, wodno-elektrolitową i wapniowo-fosforanową oraz na układ odpornościowy organizmu [1].

Wydzielany jest według rytmu dobowego: maksymalne stężenie osiąga w godzinach porannych, co związane jest z motywacją organizmu do rozpoczęcia pracy, a minimalne około północy – to jeden z elementów przygotowujących organizm do nocnego wypoczynku. We krwi kortyzol związany jest w 90% z białkami, co czyni go nieaktywną formą, a tylko 10% to tzw. wolny kortyzol, który jest aktywny biologicznie.

Objawy podwyższonego kortyzolu
Kortyzol – norma
Jak obniżyć kortyzol?
Kortyzol a tycie

Objawy podwyższonego / obniżonego kortyzolu [2]

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej
Podwyższony kortyzol, poprzez wpływ na pobudzenie glukoneogenezy, nasilenie syntezy glikogenu w wątrobie oraz zmniejszenie zużycia glukozy w tkankach, powoduje:

  • częstsze epizody hiperglikemii;
  • większą podatność organizmu na cukrzycę typu II;

Do objawów obniżonego kortyzolu możemy natomiast zaliczyć:

  • problemy z hipoglikemią pomiędzy posiłkami, zwłaszcza jeśli przerwy między nimi są nieco dłuższe; dodatkowo częstym objawem jest hipoglikemia reaktywna, czyli następująca w niedługim czasie po posiłku;

Zaburzenia gospodarki białkowej
Podwyższony poziom kortyzolu, wpływając na pobudzenie rozpadu białek tkanki mięśniowej (powstałe aminokwasy służą jako substrat w glukoneogenezie), powoduje:

  • zanik mięśni, głównie w obręczy barkowej i biodrowej; dodatkowo predysponuje do rozstępów na skórze;

Zaburzenia gospodarki tłuszczowej
W wyniku stymulacji rozpadu tłuszczu oraz nasilenia lipogenezy wewnątrzotrzewnowej tkanki tłuszczowej, kortyzol wpływa na:

  • podwyższenie stężenia lipidów we krwi oraz przyczynia się do otyłości typu centralnego, tj. charakterystycznego rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w okolicy tułowia, karku oraz twarzy;

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej
Podwyższony kortyzol, poprzez wpływ na zwiększenie zwrotnego wchłaniania jonów sodowych i wody w nerkach oraz nasilenie wydalania jonów potasowych, powoduje:

  • niskie stężenie potasu we krwi (hipokaliemia) oraz wysokie stężenie sodu (hipernatremia);

Do objawów obniżonego kortyzolu możemy zaliczyć:

  • wysokie stężenie potasu we krwi (hiperkaliemia) oraz niskie stężenie sodu (hiponatremia);

Zaburzenia układu immunologicznego
Podwyższony kortyzol nasila apoptozę (niszczenie) limfocytów T, hamuje proliferację (produkcję) limfocytów B i T, hamuje syntezę prostaglandyn (hormonów o działaniu prozapalnym) oraz zmniejsza wytwarzanie cytokin prozapalnych, przyczyniając się do:

  • osłabienia działania układu odpornościowego, co może wpływać na większą podatność na przeziębienia czy wydłużać regenerację po ciężkiej jednostce treningowej;

Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej
Kortyzol hamuje wychwyt wapnia w nerkach oraz wchłanianie tego pierwiastka w układzie pokarmowym, a dodatkowo zmniejsza zwrotne wchłanianie fosforu w nerkach, dlatego jego podwyższone stężenie może przyczynić się do:

  • mniejszego przyswajania wapnia wraz z dietą oraz większego wydalania wapnia i fosforu wraz z moczem, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do niedoboru wapnia w organizmie i osteoporozy;

Kortyzol – norma

Ponieważ kortyzol charakteryzuje się dobowym cyklem produkcji, możemy wyróżnić poszczególne normy zależne od pory dnia:

  • badanie o godz. 8.00: 5 – 25 ug/dl (0,14 – 0,96 umol/l lub 138 – 690 nmol/l);
  • badanie o godz. 12.00: 4 – 20 ug/dl ( 0,11 – 0,54 umol/l lub 110 – 552 nmol/l);
  • badanie o godz. 24.00: 0 – 5 ug/dl (0,0 – 0,14 umol/l lub 0,0 – 3,86 nmol/l).

Kortyzol jest hormonem oznaczanym w surowicy krwi i/lub dobowej zbiórce moczu. Ze względu na jego duże wahania w ciągu dnia, jednorazowe pobranie krwi nie ma wielkiej wartości diagnostycznej, dlatego zaleca się badanie rytmu dobowego kortyzolu, tzn. krew pobiera się między godziną 6:00 a 10:00 oraz dwukrotnie między 18:00 a 22:00. Tak wykonane badanie może nam powiedzieć znacznie więcej – nie tylko o pojedynczym stężeniu kortyzolu, ale też o jego zmianach względem pory dnia. Wartości prawidłowe kortyzolu na ogół mieszczą się w przedziale od 5 do 25 µg/dl, przy czym stężenie wieczorne kortyzolu powinno stanowić co najwyżej 50% stężenia porannego. Należy jednak pamiętać, że dobowy rytm wydzielania kortyzolu może być zaburzony w przypadku osób, które prowadzą nocny tryb życia, pracują na nocne zmiany itp.

Oznaczanie kortyzolu w moczu jest rzadziej stosowane oraz ma dużo mniejszą wartość diagnostyczną w porównaniu do badań krwi. Samo oznaczenie polega na zbiórce dobowej moczu oraz całościowym oznaczeniu kortyzolu, którego ilość nie powinna przekraczać 120 mcg/24h oraz nie powinna być mniejsza niż 80mcg. Kortyzol usuwany przez nerki to tylko jego wolna forma, niezwiązana z białkiem. Dlatego musi dojść do znacznego podwyższenia kortyzolu w organizmie (hiperkortyzolemii), aby fakt ten wyszedł w badaniu moczu.

Jak obniżyć kortyzol?

Mimo że kortyzol jest nazywany hormonem stresu, a wszystko co ze stresem związane kojarzy nam się negatywnie, to sama rola kortyzolu w naszym organizmie nie jest do końca negatywna. Trzeba jednak przyznać, że podwyższony jego poziom może w istotny sposób utrudnić pracę nad sylwetką. Niestety stosunkowo często zdarza się, że poprzez nieodpowiedni tryb życia sami pobudzamy produkcję tego katabolicznego hormonu, utrudniając nie tylko rozwój tkanki mięśniowej czy indukując rozpad powstałych już włókien mięśniowych, ale też promując odkładanie tkanki tłuszczowej.

Jeśli chcielibyśmy wyróżnić czynniki mające wpływ na poziom kortyzolu, to obok stresu psychicznego powinniśmy wyróżnić również stres metaboliczny oraz fizyczny. Przykładem stresu psychicznego może być stres związany z pracą, deadline’ami czy atmosferą w domu rodzinnym. Stresem fizycznym określamy wszelkiego rodzaju zdarzenia mechanicznie oddziałujące na nasze ciało, np. upadki czy złamania, natomiast stres metaboliczny może wiązać się ze stosowaniem diety z deficytem energetycznym przez dłuższy okres czasu, zbyt dużą objętością treningową lub nawet zastosowaniem diety skrajnie limitującej jakikolwiek makroskładnik odżywczy, np. węglowodany czy tłuszcze.

Niewątpliwie czynnikiem mającym największy wpływ na poziom kortyzolu jest zdolność radzenia sobie ze stresem. Zmiana trybu życia pozwoli na eliminację lub ograniczenie nadmiernego stresu – to pierwszorzędny i niezbędny element walki z nadmiarem kortyzolu. Przykładowo, w przypadku gdy źródłem stresu są ciężkie, częste i długotrwałe treningi, to wskazaną metodą zaradczą jest zmniejszenie obciążeń treningowych przy jednoczesnym wsparciu procesów regeneracyjnych, polegającym na zwiększeniu czasu przeznaczonego na odpoczynek i sen oraz związanym z zapewnieniem odpowiedniej podaży wszystkich potrzebnych do regeneracji składników pokarmowych.

Kortyzol a tycie

Otyłość została uznana za światową epidemię. Obecnie priorytetem jest wykrycie wszystkich przyczyn jej występowania. Leczenie nadmiernej masy ciała jest długotrwałym procesem. Tradycyjne metody, takie jak wprowadzenie diety ubogoenergetycznej i zwiększenie aktywności fizycznej, nie zawsze są skuteczne. Profilaktyka zdrowotna i propagowanie prawidłowych zachowań żywieniowych są w tej sprawie kluczowe. W procesie patogenezy otyłości bierze udział wiele czynników, a do głównych należą dodatni bilans energetyczny i brak aktywności fizycznej. W ostatnich latach dużą uwagę poświęca się też aspektom psychologicznym – wśród nich stresowi i kortyzolowi [3]. Jak wiadomo, stres może wpływać na zwiększenie przyjmowanych porcji posiłków, zmiany w regularności przyjmowania posiłków oraz może przyczyniać się do mylenia emocji z głodem. Sama otyłość także może być źródłem stresu. Powstaje przez to efekt błędnego koła, napędzającego do spożywania większych porcji pokarmów, podjadania, a także nadużywania alkoholu. W regulacji uczucia głodu i łaknienia uczestniczą neuropeptydy, hormony, układ neuroprzekaźników. Znaczenie mają wewnątrzwydzielnicza czynność tkanki tłuszczowej, insulina oraz hormony wydzielane w przewodzie pokarmowym. Dzięki nim do mózgu dociera informacja o zapotrzebowaniu energetycznym i konieczności poboru pożywienia. Zaburzenia w działaniu układu hormonalnego i jego regulacji wpływają na rozwój nadwagi i otyłości lub niedożywienia. Gdy dochodzi do długotrwałego pobudzenia przez stres i wydzielania glikokortykoidów, rozwijają się jednak procesy patologiczne, takie jak otyłość czy insulinooporność.

Sieński w swoich badaniach na temat związku między stężeniem kortyzolu a odżywianiem [4] dowiódł, iż w stanach stresu dochodzi do zachwiania równowagi w działaniu osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. Najważniejsze jest zwiększone wydzielanie podwzgórzowej kortykoliberyny (CRH, corticotropin-releasing hormone) i wazopresyny (AVP, arginine vasopressin). Powyższe związki nasilają uwalnianie ACTH i kortyzolu. Kortykoliberyna ma działanie psychotropowe, w tym zaburza pobieranie pokarmu i pogłębia stany depresyjne. W otyłości stwierdza się także zaburzenia aktywacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. Najprawdopodobniej przyczyną tego jest towarzysząca hiperinsulinemia. Po powstaniu hipoglikemii czynnościowej uwalniany jest w nadmiarze ACTH i kortyzol. Ciekawym faktem jest to, że u kobiet z różnymi typami otyłości obserwuje się inny wpływ stresu na stężenie kortyzolu. Do jego wzrostu dochodzi tylko w otyłości trzewnej [5].

Podsumowując, podwyższone stężenie kortyzolu ma kluczowe znaczenie w neuroendokrynnej regulacji przyjmowania pokarmu poprzez wpływ na zwiększenie lipogenezy i odczucia przyjemności z jedzenia. Dodatkowo zwiększa próg satysfakcji pokarmowej, co przyczynia się do poboru większej ilości energii wskutek zaburzeń stężenia leptyny. Kolejnym istotnym mechanizmem, na który wpływ ma kortyzol, jest zwiększanie stanu zapalnego organizmu przyczyniającego się do insulinooporności [6].

Produkcja kortyzolu jest niezbędna dla naszego życia i pozwala utrzymać motywację, budzić się każdego dnia i właściwie reagować na środowisko nas otaczające.

Krótkotrwałe wzrosty poziomu kortyzolu, spowodowane choćby chwilowym postem czy ciężkim treningiem, nie są czymś złym. Jednakże PRZEWLEKLE podwyższony poziom kortyzolu jest niebezpieczny i powiązany z wieloma objawami i dolegliwościami, w tym zwiększeniem masy ciała, lękiem, zaburzeniami snu, przewlekłym zmęczeniem, zaburzeniami hormonalnymi i problemami z płodnością.

1. Brydon L. Adiposity, leptin and stress reactivity in humans. Biol. Psycho. 2010; 86: 114-120.
2. Bednarczuk T. Podstawy Endokrynologii ITEM Publishing Wyd. 1 2017, 129-131.
3. Gutowska-Wyka A, Kaflik- Pieróg M. Psychologiczne wyznaczniki nadwagi u młodzieży. Sztuka Leczenia 2007; 15: 73-84.
4. Sieński M., Zając A. Stres a nawyki żywieniowe w populacji studentów. Pielęg. Pol. 2011; 4: 246-253.
5. Raspopow K., Abizaid A., Matheson K., Anisman H. Psychosocial stressor effects on cortisol and ghrelin In emotional and non-emotional eaters: Influence of anger and shame. Horm. Behav. 2010; 58: 677-684.
6. Kern P.A., Ranganathan S., Li C., Wood L. i wsp. Adipose tissue tumor necrosis factor and interelukin-6 expression in human obesity and insulin resistance. Am. J. Psychol. Endocrinol. Metab. 2001: 280: 745-751.

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń przepis
4,85/5
(z 26 ocen)

Podobne artykuły:

Dieta
Jedzenie, które spożywamy każdego dnia ma ogromny wpływ na nasze życie i jego jakość. Pojęcia jedz zdrowo w dzisiejszych czasach jest bardzo trudne do określenia ze względu na ogrom różnorakich teorii, diet i poradników żywieniowych.