26 czerwca 2019

Fitosterole w codziennej diecie

Fitosterole w codziennej diecie

Wiele składników pokarmowych wykazuje działanie prozdrowotne. Jednymi z nich są fitosterole, czyli substancje roślinne, których struktura jest zbliżona do cholesterolu. Stanowią jeden z elementów diety zalecanej osobom z zaburzeniami profilu lipidowego. Naturalnie występują w wielu produktach roślinnych, a obecnie w sklepach nietrudno znaleźć produkty wzbogacane w te roślinne związki. To przede wszystkim margaryny czy inne tłuszcze wykorzystywane do smarowania pieczywa. W tym artykule przedstawię Wam zagadnienia związane z fitosterolami, a zwłaszcza ich rolę w diecie.

Spis treści:
Czym są fitosterole?
Właściwości fitosteroli
Produkty obniżające cholesterol
Fitosterole – skutki uboczne

Czym są fitosterole?

Fitosterole lub inaczej sterole roślinne należą do grupy związków będących naturalnymi składnikami roślin, dlatego dostarczenie ich jest możliwe tylko wraz z dietą. Są jednym z głównych składników błon komórkowych roślin – odpowiadają za utwardzenie ich struktury. Wyróżnia się formy nasycone (stanole) oraz formy nienasycone (sterole). Głównym źródłem fitosteroli są oleje roślinne, soja oraz nasiona, orzechy i pestki. Wśród fitosteroli występuje ponad 200 form, a najczęstszymi są: stigmasterol, β-sitosterol i kampesterol [1]. Stanole stanowią około 10% wszystkich fitosteroli. Natomiast sterole występują w większej ilości w produktach roślinnych. Pod względem budowy fitosterole są analogami cholesterolu, posiadając identyczny układ pierścieniowy, a różniąc się konfiguracją łańcucha. Ze względu na swoją budowę fitosterole rywalizują z cholesterolem w procesie wchłaniania. Powoduje to obniżanie wchłaniania cholesterolu z przewodu pokarmowego od 10 do nawet 45% [2]. Fitosterole występują w diecie każdego człowieka, a od wielu lat podkreśla się ich pozytywny wpływ na zdrowie. Wiele badań wykazało zmniejszenie ryzyka niektórych chorób cywilizacyjnych przy odpowiednim spożyciu fitosteroli.

Właściwości fitosteroli

Jak już wspominałem, dzięki swojej budowie fitosterole rywalizują z cholesterolem, co skutkuje obniżeniem jego wchłaniania. Dotyczy to zarówno cholesterolu endogennego jak i egzogennego. Istnieją mechanizmy, które tłumaczą ten proces. Po pierwsze następuje wypieranie cholesterolu z soli żółciowych i miceli fosfolipidów, czyli miejsc jego absorpcji. Jest to możliwe przez większą hydrofobowość fitotesteroli w porównaniu do cholesterolu. Wpływa to na mniejsze wchłanianie cholesterolu w jelicie, a usuwanie jego nadmiaru przez organizm. Drugim mechanizmem jest zwiększanie wydalania cholesterolu przez komórki wątroby do przewodu pokarmowego. Następuje transport zwrotny cholesterolu do światła jelita z enterocytów. Takie działanie fitosteroli wpływa na gospodarkę cholesterolową, której regulacja odgrywa ważną rolę w profilaktyce chorób układu krążenia [3]. Badania dowodzą wpływu fitosteroli na:

  • zapobieganie rozwojowi zmian miażdżycowych [4],
  • obniżenie cholesterolu całkowitego,
  • obniżenie cholesterolu frakcji LDL [5],
  • ograniczanie stanu zapalnego [6].

Badania z zastosowaniem fitosteroli jako elementu dietoterapii wykazały, że dawka 1-3 g tych związków na dzień obniża stężenie cholesterolu frakcji LDL o około 10-15%, a cholesterolu całkowitego o 7-10%. Porównując, stosowanie się do zasad zdrowej i zbilansowanej diety jest w stanie obniżyć poziom LDL-cholesterolu o około 10%. Natomiast optymalna podaż fitosteroli wraz ze zdrową dietą lepiej wpływa na parametry lipidogramu, obniżając stężenie LDL-cholesterolu nawet o 20% [3]. Takie działanie przeciwdziała również odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń krwionośnych w postaci płytek miażdżycowych. Warto zaznaczyć, że stanole/sterole nie mają wpływu na obniżanie stężenia triglicerydów we krwi [7]. Efekty pozytywnego wpływu działania steroli roślinnych są obserwowane już po 3 tygodniach od wprowadzenia ich podaży. Co ciekawe, udowodniono, że przyjmowanie dawki powyżej 3 g nie powoduje większego obniżenia stężeń cholesterolu we krwi [8]. Dodatkowo wyższe spadki lipoprotein uzyskano wśród pacjentów przyjmujących fitosterole w diecie w jednej dawce dziennie niż rozłożone na kilka posiłków. Podaż tych naturalnych składników roślinnych jest szczególnie istotna w przypadku osób z zaburzeniami gospodarki lipidowej. Wśród nich ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych zwiększa się, a celem leczenia staje się obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL-cholesterolu. Dlatego sterole roślinne są wymieniane jako element dietoprofilaktyki i dietoterapii u pacjentów z wysokim ryzykiem zachorowania na choroby układu krążenia. Jednakże pojawia się coraz więcej badań potwierdzających wpływ fitosteroli na lipidogram, ale brak wpływu na występowanie chorób układu krążenia [9]. Ta kwestia jest niejasna z naukowego punktu widzenia. Inne działanie fitosteroli polega na obniżaniu stanu zapalnego w organizmie, hamując produkcję wolnych rodników i wpływając pozytywnie na funkcje immunologiczne [6]. Badania wskazują, że fitosterole mają również właściwości przeciwnowotworowe. Aktywność ta jest związana z blokowaniem powstawania związków kancerogennych oraz hamowaniem proliferacji komórek [10].

Produkty obniżające cholesterol

Sterole roślinne już od wielu lat są znane ze swojego hipocholesterolemicznego działania. Ponieważ są naturalnymi składnikami żywności, zasugerowano, by były one traktowane jako bioaktywne składniki żywności a nie leki. Dzięki licznym badaniom udowodniono, że przez uwodornienie, a tym samym uzyskanie nasyconej formy steroli, otrzymuje się bardziej stabilną oraz o wyższej aktywności formę – stanole roślinne. Obecnie przeciętna dieta zawiera około 50 mg stanoli i 300 mg steroli [1]. Optymalnie należałoby spożywać 2-3 g steroli roślinnych w ciągu dnia, bo taka ilość wpływa na obniżenie wchłaniania cholesterolu. Wskazuje się również, że minimalna ilość wywołująca efekt hipocholesterolemiczny to 1 g dziennie [11]. Jeśli chodzi o naturalne występowanie fitosteroli w produktach, to znajdziemy je m.in. w:

  • oleju rzepakowym,
  • oleju kukurydzianym,
  • otrębach ryżowych,
  • migdałach,
  • sezamie.

Obecnie nasza dieta jest coraz uboższa w produkty roślinne, co tym samym zmniejsza podaż fitosteroli z diety. Dlatego też uznano za konieczne stworzenie żywności funkcjonalnej wzbogaconej w sterole. Spożywanie takich produktów pozwala zoptymalizować ich podaż wraz z dietą. Do produktów najczęściej wzbogacanych w sterole roślinne należą:

  • margaryny,
  • jogurty i napoje mleczne,
  • sery dojrzewające,
  • produkty cukiernicze,
  • czekolada [12].

Z produktami wzbogaconymi w fitosterole są kojarzone głównie margaryny – nic dziwnego, skoro margaryna została wprowadzona do sklepów w 1995 roku. Na każdym produkcie wzbogaconym w fitosterole znajdziemy informację o zawartości tych składników bioaktywnych. Ja jednak jestem zwolennikiem wprowadzenia w pierwszej kolejności zdrowych nawyków żywieniowych w celu poprawy profilu lipidowego. Dlatego polecam Wam kilka moich zdrowych i pysznych przepisów, również z dodatkiem produktów z naturalnie występującymi fitosterolami:

Fitosterole – skutki uboczne

Należy zwracać uwagę na spożywaną ilość fitosteroli i nie przekraczać zalecanych 3 g dziennie. Mimo że nie udowodniono negatywnego wpływu na zdrowie wysokiego spożycia fitosteroli, to jednak przyjmowanie ich często w dużych dawkach może powodować upośledzenie wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Fitosterole mogą wpływać na poziom witaminy D, retinolu (pochodna witaminy A), tokoferolu (forma witaminy E), α- i ß karotenów, a także likopenu. Mechanizm prawdopodobnie polega na tym, że fitosterole nie tylko obniżają wchłanianie cholesterolu, ale i innych składników rozpuszczalnych w tłuszczach [13]. Dodatkowo kobiety w ciąży oraz dzieci nie powinny unikać dużych dawek fitosteroli, ponieważ cholesterol jest szczególnie istotnym składnikiem ich diety. Co więcej produkty wzbogacane w fitosterole nie są wskazane osobom, u których stężenie cholesterolu we krwi jest na prawidłowym poziomie.

Podsumowanie

Bez wątpienia fitosterole jako substancje bioaktywne wspomagają funkcjonowanie naszego organizmu. Jednak zarówno w przypadku osób z zaburzeniami lipidowymi, jak i zdrowych to odpowiednia, zdrowa dieta jest podstawą w prewencji jak i w dietoterapii. Jeśli zaczynasz wzbogacać dietę w fitosterole, to pamiętaj o odpowiedniej dziennej dawce (1-3 g) oraz o zwiększeniu spożycia karotenów i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.

Piśmiennictwo:

  1. Kopeć A. et al. Charakterystyka i prozdrowotne właściwości steroli roślinnych, Żywn Nauka Technol Jakość, 2011 3(76), 2011, 5-14.
  2. Włodarek D., Stanole – znaczenie w leczeniu hipercholesterolemii, Endokrynol Otyłość, 2005, 1(2), 31-34.
  3. Kozłowska-Wojciechowska M. et al. Stanole roślinne – niedoceniany element diety w profilaktyce i terapii chorób układu krążenia na tle miażdżycy, Nadciśn Tętn, 2010, 14(4), 344-353.
  4. Libby P, Ridker PM, Hansson GK. Inflamation in atherosclerosis: from pathophysiology to practice. J. Am. Coll. Cardiol. 2009; 54: 2129-2138.
  5. O’Neil FH, et al. Comparison of efficacy on plant stanol ester and sterol ester: short term and long term studies. AM. J. cardiol. 2005, 96: 29-36.
  6. Navarro A, de Las Heras B, Villar A. Anti-inflammatory and immunomodulating properties of a sterol fraction from sidertis foetens CLEM.Biol Pharm Bull, 2001;24:470-3.
  7. Włodarek D. Mechanizm działania fitosteroli w obniżaniu poziomu cholesterolu LDL we krwi. Roczniki PZH, 2007, 58: 47-51.
  8. Kłosiewicz-Latoszek L, Ziółkowska A. Rola steroli i stanoli w leczeniu hipercholesterolemii i profilaktyce choroby niedokrwiennej serca. Bromatologia i chemia toksykologiczna, 2002, 35, 4: 395-402.
  9. Harcombe Z. and Baker J. S.: Plant sterols lower cholesterol, but increase risk for coronary heart disease. J Biol Sci 2014, 14 (3): 167-169;
  10. Półrolniczak A., Rubiś B., Rybczyńska M., Molekularne podstawy komplementacji diety fitosterolami w aspekcie zachorowalności i leczenia raka, Współczesna Onkologia, 2008, 10, 447-451.
  11. Cater N.B. Plant sterol ester. Review of cholesterol-lowering efficacy and implications for coronary heart disease risk reduction. Prev. Cardiol., 2000, 3, 121-131.
  12. Law M. Plant sterol and stanol margarines and health. Lancet, 2000, 320: 861-864.
  13. Szymańska R, Kruk J. Fitosterole – występowanie i znaczenie dla człowieka. Kosmos Prob Nauk Biol, 2007; 1-2:107-14.

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń
5,00/5
(z 1 ocen)
Michał Wrzosek

Michał Wrzosek

Dietetyk, absolwent Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego i trener personalny.

Specjalista z zakresu zdrowego odżywiania, kształtowania sylwetki i poprawnej redukcji tkanki tłuszczowej.
Pomaga podopiecznym osiągnąć wymarzoną sylwetkę, dzięki zdrowej i urozmaiconej diecie.

Michał Wrzosek

Podobne artykuły:

Dieta
Dieta w obecnych czasach często jest utożsamiana z odchudzaniem, 90% osób używając tego terminu ma na myśli diety odchudzające, podczas gdy dieta to nic innego jak sposób odżywiania, który może zarówno doprowadzić do spadku masy ciała jak i jej wzrostu. Dlatego, że każda dobra dieta jest dopasowana indywidualnie do pacjenta, pod kątek zarówno liczby posiłków, doboru produktów czy preferencji smakowych
Dieta
Codzienna dieta dostarcza energię oraz składniki odżywcze, konieczne do rozwoju i prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jednak niektóre spożywane pokarmy mogą wywoływać niekorzystne skutki u osób na nie wrażliwych. Znacząca liczba osób zgłasza dolegliwości dyspeptyczne w przewodzie pokarmowym. Część jest spowodowana zaburzeniami czynnościowymi, natomiast równie częste są dolegliwości występujące w trakcie spożywania lub po spożyciu konkretnego pokarmu. Niekorzystna reakcja kliniczna w odpowiedzi na pokarm nazywana jest niepożądaną reakcją pokarmową.