14 października 2019

Dieta w zespole jelita drażliwego (IBS)

Dieta w zespole jelita drażliwego (IBS)

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest jedną z najczęstszych przyczyn konsultacji gastroenterologicznych, a jednocześnie wiemy, że liczba osób zmagających się z IBS jest dużo większa, bo wiele z nich nie zgłasza się do lekarza. W zasadzie każdy, kto ma problemy jelitowe, szukając ich przyczyn, prędzej czy później trafia na hasło „IBS”. Przypadłość ta nadal przez wielu nie jest traktowana poważnie. Moim zadaniem na dziś jest rozwianie wszelkich wątpliwości na temat IBS. Czym jest IBS? Jak wygląda dieta oraz leczenie?

Spis treści:
Co to jest IBS i skąd się bierze?
Objawy i rozpoznanie IBS
Leczenie IBS
Dieta w IBS
Suplementacja w IBS

Co to jest IBS i skąd się bierze?

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest schorzeniem przewodu pokarmowego, objawiającym się biegunkami, zaparciami lub zaburzeniami trybu wypróżnień. Szacuje się, że może występować nawet u 14-24% kobiet i 5-19% mężczyzn, choć, ze względu na niespecyficzne objawy, liczba osób zgłaszających się do lekarza i diagnozowanych pod kątem IBS może być znacznie zaniżona w stosunku do realnego występowania choroby w społeczeństwie [1]. Przypuszcza się, że jedynie 25% osób prezentujących objawy IBS rzeczywiście szuka pomocy lekarza bądź specjalisty [2]. Dlatego już teraz zachęcam Cię do skonsultowania się z lekarzem pierwszego kontaktu, jeśli podejrzewasz u siebie ten problem.

Przygotuj się na trochę teorii. Postaram się jak najprościej opisać skąd bierze się IBS, jednak początki są dosyć złożone i u każdego mogą wyglądać nieco inaczej. Przyczyny choroby nie są do końca wyjaśnione. Powszechnie wiadomo, że IBS może występować:

  • u osób z zaburzeniami psychicznymi,
  • emocjonalnymi,
  • w wyniku silnego lub długotrwałego stresu.

Każdy z nas miał w życiu sytuacje silnie stresujące (np. ważny egzamin, śmierć bliskiej osoby), które wywołały problemy jelitowe, jednak nie u każdej osoby prowadzi to do rozwinięcia się IBS. W ostatnim czasie zwraca się także większą uwagę na udział diety oraz mikroflory jelitowej w rozwoju zespołu jelita drażliwego. Coraz częściej pojawia się też hasło poinfekcyjnego zespołu jelita drażliwego, którego początek związany jest z różnego rodzaju infekcjami, najczęściej bakteryjnymi lub pasożytniczymi.

Wydaje się jednak, że kluczowe są predyspozycje genetyczne, na które nakładają się czynniki środowiskowe tj.:

  • stres,
  • infekcje,
  • zła dieta,
  • nieprawidłowa flora jelitowa [2].

U osób z IBS można stwierdzić wyższe stężenie serotoniny w przewodzie pokarmowym. W tej grupie genetycznie występuje mniejszy wychwyt zwrotny serotoniny z jelita, a jej wyższe stężenie przyspiesza motorykę przewodu pokarmowego wywołując biegunki. Udowodniono, że jest to jeden z czynników sprzyjających „aktywowaniu się” IBS. Gdy dodamy do tego przebyte infekcje (przede wszystkim zakażenia bakteriami Salmonelli, E.coli, Campylobacter sp., Shidella sp., czy Vibrio sp.) lub zakażenia pasożytnicze, to ryzyko wystąpienia zespołu jelita drażliwego drastycznie się zwiększa. W przypadku zakażeń znaczenie ma też czas trwania i nasilenie biegunki, obecność krwi w kale oraz wielkość spadku masy ciała. Im większe nasilenie objawów podczas infekcji, tym większe ryzyko IBS, a jego objawy pojawiają się zazwyczaj do 12 miesięcy od przebytej infekcji [2,3].

Podsumowując, jeśli zastanawiasz się skąd bierze się IBS:
Prawdopodobnie masz do niego genetyczne predyspozycje, a do tego nałożyły się inne czynniki, np.:

  • silny lub przewlekły stres,
  • wstępowanie depresji, traumatycznych przeżyć w przeszłości czy zespołów lękowych, a nawet samotność czy bezrobocie,
  • przebyta ciężka infekcja,
  • niezdrowy styl życia (dieta, aktywność fizyczna, nałogi).

Wszystkie powyższe czynniki (i kilka innych, np. przyjmowane leki czy przebieg porodu i rodzaj pokarmu przyjmowanego jako niemowlę) będą wpływać także na mikroflorę jelitową, czyli bakterie zasiedlające jelito. Każdy człowiek ma ok. 2-2,5 kg mikroorganizmów zasiedlających jego ciało, a liczba komórek tych drobnoustrojów 10-krotnie przewyższa liczbę jego własnych komórek organizmu. Nie dziwi więc, że mikrobiota określana jest nawet jako „nowo odkryty organ”. U osób z IBS obserwuje się obniżenie ilości bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, a zwiększenie Escherichia coli, Streptoccocus, Clostridium spp.. Jednym ze sposobów dbania o mikroflorę jelitową jest wprowadzenie odpowiedniej probiotykoterapii, szczególnie w okresie przyjmowania antybiotyków.

Objawy i rozpoznanie IBS

Kryteria rozpoznania są dosyć proste: ból brzucha nawracający minimum jeden dzień w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, któremu towarzyszą przynajmniej 2 z następujących cech:

  • związany z defekacją,
  • związany ze zmianą częstotliwości wypróżnień,
  • związany ze zmianą konsystencji stolca.

Niestety objawy są na tyle niespecyficzne, że aby rozpoznać zespół jelita drażliwego, należy wykluczyć inne choroby, które mogą objawiać się podobnie, tj.:

  • celiakię,
  • nieswoiste zapalenia jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
  • choroby tarczycy,
  • choroby pasożytnicze i bakteryjne jelit,
  • endometriozę,
  • alergie,
  • nowotwory.

IBS dzieli się na 4 podkategorie, zależne od objawów dominujących:

  1. IBS-D – rodzaj biegunkowy, kiedy istnieje przewaga nieprawidłowych stolców; jest pod postacią biegunki (uformowanie typu 1 i 2 wg skali bristolskiej)
  2. IBS-C – rodzaj zaparciowy, kiedy istnieje przewaga nieprawidłowych stolców; jest pod postacią zaparć (uformowanie typu 6 i 7 wg skali bristolskiej)
  3. IBS-M – rodzaj mieszany, kiedy naprzemiennie z podobną częstotliwością występują zaparcia i biegunki
  4. IBS-U – niesklasyfikowany – wszystkie pozostałe przypadki [3,4]

Głównym objawem IBS są problemy z wypróżnianiem i to one dominują, jednak niektóre osoby mogą zauważać u siebie także inne objawy, które mogą być następstwem IBS, choć nie biorą udziału w diagnostyce:

  • fibromialgia – niezapalna choroba reumatyczna tkanek miękkich objawiająca się bólem mięśni i stawów,
  • ospałość,
  • bóle głowy,
  • bóle pleców,
  • objawy ze strony układu moczowo-płciowego,
  • zaburzenia funkcji seksualnych,
  • depresja [2, 4].

Leczenie IBS

IBS leczy się przede wszystkim objawowo, a podstawowym celem postępowania jest opanowanie dolegliwości, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. Z tego powodu leczenie zawsze jest dostosowane indywidualnie do każdego chorego i czasem musi być stosowane tylko w okresie zaostrzenia. Leczenie obejmuje:

  • modyfikację diety,
  • stosowanie farmakoterapii,
  • włączenie odpowiedniej suplementacji,
  • wsparcie psychologiczne.

Ostatnia składowa jest szczególnie istotna u osób, u których IBS silnie koreluje ze stresem oraz u osób ze współistniejącymi chorobami na tle psychicznym, np. depresją czy zaburzeniami lękowymi – tutaj także często zostaje włączona odpowiednia farmakoterapia.

W leczeniu objawowym IBS stosuje się leki:

  • przeciwbiegunkowe,
  • przeczyszczające,
  • rozkurczowe,
  • przeciwwzdęciowe.

Badania pokazują, że w leczeniu IBS niezbędne jest wielodyscyplinarne podejście, którego pacjentom często brakuje. Ze względu na dużą rolę, jaką odgrywa w nasileniu objawów styl życia, konieczne jest, aby terapia nie opierała się tylko na farmakologii, ale uwzględniała także inne aspekty, tj. pracę z dietetykiem i psychologiem [2-5].

Dieta w IBS

Nawet 60-80% chorych z IBS zgłasza, że objawy są zależne od tego, co zjedzą. Z tego powodu dieta stanowi bardzo istotny element leczenia IBS. Leczenie żywieniowe nie jest jednak łatwe, zwłaszcza że lista produktów niewskazanych jest bardzo indywidualna. Przede wszystkim z diety warto wykluczyć produkty ogólnie niezdrowe, wysokoprzetworzone lub te, które najczęściej wywołują objawy u większości chorych, czyli:

  • alkohol,
  • żywność typu fast-food,
  • słodycze,
  • słodzone napoje gazowane,
  • produkty cukiernicze,
  • produkty zawierające sorbitol, mannitol oraz ksylitol [2,4].

Kontrowersyjne są także produkty wysokotłuszczowe, warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych czy kawa (kofeina), dlatego ich spożycie powinno być uzależnione od indywidualnej tolerancji.
Możesz samodzielnie sprawdzić, które produkty nasilają u Ciebie objawy! W tym celu przez minimum tydzień (a najlepiej dłużej) zapisuj wszystkie posiłki, składniki (w tym przyprawy) oraz moment pojawienia się objawów – tutaj pomocne może być choćby robienie zdjęć posiłków telefonem. Po pewnym czasie takiej obserwacji można znaleźć produkty, które przyczyniają się do wystąpienia objawów. Po usunięciu ich z diety warto wykonać prowokację, wprowadzając pojedynczo produkt do jadłospisu i sprawdzając, czy pojawią się objawy.

W zależności od badań, przyjmuje się, że:

  • 30-85% osób z IBS może zmagać się z SIBO – przerostem flory bakteryjnej jelita cienkiego,
  • ok. 20% może mieć nietolerancję laktozy,
  • ok. 7-20% celiakię.

Współistnienie innych chorób u osób z IBS wymaga dostosowania diety i leków, uwzględniając stan zdrowia i zalecenia (stosowanie diety L-FODMAP, eliminację laktozy lub glutenu z diety). Eliminacja produktów zawierających laktozę czy gluten z diety powinna być jednak poprzedzona odpowiednimi badaniami, szczególnie u osób z IBS. Sam zespół jelita drażliwego potrafi mocno ograniczyć wybory żywieniowe i możliwości komponowania jadłospisu, a dodatkowa nieuzasadniona eliminacja niektórych pokarmów może być niepotrzebna i jeszcze silniej zubożać dietę [3,6].

Ze względu na to, jak duża część osób z IBS może jednocześnie zmagać się z SIBO, nie dziwi, że wprowadzenie diety low-FODMAP na 6-8 tygodni przynosi korzyści. Osobiście zachęcam do wprowadzania tej diety tylko pod okiem specjalisty – zmniejszy to ryzyko stosowania monotonnego jadłospisu i pojawienia się niedoborów witaminowych. Dieta low-FODMAP jest bardzo restrykcyjna. Polega na unikaniu przez okres 6-8 tygodni produktów bogatych w słabo wchłaniane, łatwo fermentujące krótkołańcuchowe węglowodany i poliole. Po czasie stosowania restrykcyjnej diety należy stopniowo wprowadzać pojedyncze produkty z powrotem do jadłospisu. Jeśli dany produkt nie wywołuje objawów, może wrócić na stałe do diety, a jeśli wywołuje, należy go ograniczyć. Nie zaleca się powtarzania diety ani przedłużania czasu eliminacji produktów powyżej 8 tygodni – nie przyniesie to dodatkowych korzyści dla zdrowia, a może doprowadzić do niedoborów [7,9].

Przykładowe produkty podzielone w zależności od zawartości FODMAP [9]

Produkt Niska zawartość FODMAP Wysoka zawartość FODMAP
Zródła białka ryby, mięso, tofu rośliny strączkowe: ciecierzyca, soja, fasola, soczewica
Produkty mleczne ser żółty, ser brie, ser camembert, mleko migdałowe, mleko ryżowe, masło, masło orzechowe, margaryna twaróg, mascarpone, ricotta, mleko skondensowane, jogurt, maślanka, mleko, śmietana, mleko sojowe
Warzywa marchew, ogórek, pomidor, kapusta chińska, kiełki bambusa, seler, papryka, kukurydza, sałata, dynia, kabaczek, batat, szczypior, bakłażan cebula, czosnek, brokuł, kalafior, szparagi, karczochy, patison, brukselka, groszek zielony, por, burak ćwikłowy, kapusta, grzyby, koper włoski
Owoce jagody, truskawka, banan, winogrona, kiwi, mandarynka, pomarańcza, ananas, grejpfrut, cytryna jabłko, gruszka, mango, arbuz, nektarynka, brzoskwinia, morela, śliwka, owoce suszone, owoce z puszki
Produkty zbożowe produkty bezglutenowe, mąka orkiszowa i jej produkty, płatki ryżowe, mąka owsiana i jej produkty, komosa ryżowa żyto, produkty pszenne
Inne syrop klonowy, cukier kryształ, stewia, aspartam syrop z agawy, miód, syrop glukozowo-fruktozowy, słodziki (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol)

Suplementacja w IBS

W przypadku niedoborów wynikających z częstych biegunek i zaburzeń wchłaniania, u niektórych chorych wymagana jest suplementacja witamin i związków mineralnych. Nie jest to rutynowa suplementacja, jednak bywa konieczna. Oczywiście przed wprowadzeniem suplementacji powinny zostać wykonane badania krwi potwierdzające niedobory, dodatkowo niedobory żelaza, które szczególnie w połączeniu z pojawieniem się krwi w stolcu powinny być sygnałem alarmującym, skłaniającym do udania się do lekarza [3].

W zespole jelita drażliwego zalecana jest dieta bogata w błonnik oraz włączenie suplementacji błonnikiem. Początkowo badania na ten temat nie były spójne, ponieważ wiele z nich wykonano w latach 70. i 80. ubiegłego wieku i nie różnicowano w nich rodzaju błonnika. Dzisiaj wiemy już, że błonnik dzieli się na rozpuszczalny i nierozpuszczalny. Okazuje się, że o ile jeden rodzaj jest pomocny w IBS i przyczynia się do złagodzenia objawów, o tyle drugi nasila wzdęcia, ból i zaparcia. W IBS zalecane jest włączenie do diety i suplementacji błonnika rozpuszczalnego.

Jego źródłem są:

  • świeże warzywa i owoce,
  • babki: płesznik, lancetowata i jajowata,
  • otręby owsiane,
  • suplementy zawierające błonnik rozpuszczalny.

Natomiast należy unikać błonnika nierozpuszczalnego, którego źródło stanowią:

  • otręby pszenne,
  • ziarna,
  • orzechy,
  • fasola,
  • warzywa kapustne: kapusta, brukselka, brokuł,
  • warzywa korzeniowe: seler, ziemniaki, marchew, burak.

Nie znaczy to, że musisz całkowicie zrezygnować z tych produktów w diecie, ale zdecydowanie warto unikać ich w okresie zaostrzenia objawów i zwrócić na nie szczególną uwagę, ponieważ mogą być czynnikiem wyzwalającym objawy. Dodatkowo większość produktów naturalnych zawiera oba rodzaje błonnika w różnych proporcjach. Ze względu na mechanizmy działania włókien roślinnych, suplementacja błonnika rozpuszczalnego powinna być stosowana przewlekle [7].

Jednak dominującym suplementem stosowanym w IBS są probiotyki. Ze względu na zaburzenia flory bakteryjnej, które są zarówno skutkiem IBS jak i mogą być jedną z przyczyn, probiotykoterapia znalazła duże zastosowanie w leczeniu IBS. Choć badania nie są w 100% zgodne, to jednak wiele wskazuje na poprawę zdrowia osób z IBS po wprowadzeniu probiotyków. Kluczowe wydaje się jednak odpowiednie dobranie szczepów bakterii. W sprzedaży dostępne są nawet probiotyki kierowane do osób z IBS, posiadające odpowiednią kombinację szczepów bakterii, najbardziej sprzyjającą dla chorych z IBS [2,7]. Źle dobrany probiotyk może nasilić objawy, zamiast je zmniejszyć, dlatego nie zniechęcaj się, jeśli nie udało Ci się trafić z pierwszym probiotykiem – nierzadko odpowiednie dobranie szczepów wymaga czasu.

W przebiegu leczenia IBS bardzo istotne są także inne składowe stylu życia:

  • zwiększenie aktywności fizycznej – regularne spacery, joga, uprawianie sportu,
  • walka ze stresem,
  • praca nad odpowiednią jakością i ilością snu,
  • unikanie używek – rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu [2,8].

Podsumowanie

Zespół jelita drażliwego jest dolegliwością, z którą zmaga się wiele osób, często nie mając o tym pojęcia. O ile całkowite wyleczenie nie jest możliwe, to jednak wyciszenie objawów jak najbardziej – kluczowa jednak jest odpowiednia i szybka diagnostyka oraz modyfikacja stylu życia. Dla wielu osób IBS nie jest czynnikiem ograniczającym i nie zaburza normalnego funkcjonowania, wystarczy odpowiednie leczenie i dieta. Jeśli odczuwasz opisane wyżej objawy i od dłuższego czasu zmagasz się z problemami jelitowymi, to ten artykuł jest przypomnieniem, aby udać się do lekarza i sprawdzić, czy przypadkiem nie są to objawy IBS. Jeśli masz postawioną diagnozę, ale nadal trudno Ci zapanować nad dietą, zapraszam do współpracy, chętnie pomogę Ci zaplanować odpowiedni jadłospis.

Piśmiennictwo:

  1. Nieber K, The Impact of Coffee on Health, Planta Med. 2017 Nov;83(16):1256-1263
  2. Daly JW, Butts-Lamb P, Padgett W, Subclasses of adenosine receptors in the central nervous system: interaction with caffeine and related methylxanthines., Cell Mol Neurobiol. 1983 Mar;3(1):69-80
  3. Cappelletti S, Piacentino D, Sani G, Aromatario M, Caffeine: cognitive and physical performance enhancer or psychoactive drug?, Curr Neuropharmacol. 2015 Jan;13(1):71-88
  4. Desbrow B, Biddulph C, Devlin B. et al.: The effects of different doses of caffeine on endurance cycling time trial performance. J Sports Sci. 2012, 30, 2, 115-120
  5. Gavrieli A, Karfopoulou E et al., Effect of Different Amounts of Coffee on Dietary Intake and Appetite of NormalWeight and Overweight/Obese Individuals, Obesity, 2013, 21, 1127-1132
  6. Poole R. et al., Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes, BMJ 2017; 359
  7. Kynast-Gales SA, Massey LK, Effect of caffeine on circadian excretion of urinary calcium and magnesium, J Am Coll Nutr. 1994 Oct;13(5):467-72
  8. Ruhl CE, Everhart JE. Coffee and caffeine consumption reduce the risk of elevated serum alanine aminotransferase activity in the United States. Gastroenterology 2005; 128: 24-32
  9. Ruhl CE, Everhart JE. Coffee and tea consumption are associated with a lower incidence of chronic liver disease in the United States. Gastroenterology 2005; 129: 1928-1936
  10. Klatsky AL, Morton C, Udaltsova N, Friedman GD. Coffee, cirrhosis, and transaminase enzymes. Arch Intern Med 2006; 166: 1190-1195
  11. Kurozawa Y et al., Coffee and risk of death from hepatocellular carcinoma in a large cohort study in Japan. British Journal of cancer, 2005, 93(5):607-10.
  12. Je Y, Giovannucci E. , Coffee consumption and risk of endometrial cancer: findings from a large up-to-date meta-analysis. International Journal of cancer, 2012, 131(7):1700-10
  13. Wilson KM et al., Coffee consumption and prostate cancer risk and progression in the Health Professionals Follow-up Study. Journal of the National cancer institute, 2011, 103(11):876-84
  14. Song F, Qureshi A, Han J., Increased caffeine intake is associated with reduced risk of basal cell carcinoma of the skin. Cancer research, 2012, 72(13):3282-9
  15. Cornelis et al. Coffee, CYP1A2 genotype, and risk of myocardial infarction. Journal of the American Medical Association. 2006;295:1135-41.
  16. Palatini P et al. CYP1A2 genotype modifies the association between coffee intake and the risk of hypertension. Journal of Hypertension. 2009;27:1594-1601

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń
5,00/5
(z 4 ocen)
Michał Wrzosek

Michał Wrzosek

Dietetyk, absolwent Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego i trener personalny.

Specjalista z zakresu zdrowego odżywiania, kształtowania sylwetki i poprawnej redukcji tkanki tłuszczowej.
Pomaga podopiecznym osiągnąć wymarzoną sylwetkę, dzięki zdrowej i urozmaiconej diecie.

Michał Wrzosek