2 listopada 2018

Dieta bezlaktozowa

 

Dieta bezlaktozowa jest jedną z diet eliminacyjnych. Jak sama nazwa wskazuje, w tego rodzaju diecie decydujemy się na wykluczenie jakiegoś składnika z uwagi na alergię, nietolerancję lub inne dolegliwości, ale też ze względów etycznych czy przekonaniowych. W przypadku laktozy motywację do jej wykluczenia możemy oprzeć wyłącznie na kwestiach zdrowotnych. I choć często są one mylnie interpretowane, to w wielu przypadkach wykluczenie laktozy niesie ze sobą wiele korzyści. Przeglądając popularne fora internetowe, możemy trafić na informacje, że laktoza negatywnie wpływa na rozwój alergii czy powoduje wysypkę na skórze. Ale czy na pewno te objawy mają z nią związek? Postanowiłem kompleksowo omówić temat nietolerancji laktozy.

 

Spis treści:
Nietolerancja laktozy
Założenia diety
Zagrożenia związane z dietą
Czy warto stosować dietę bezlaktozową?

 

NIETOLERANCJA LAKTOZY

Laktoza jest dwucukrem znajdującym się w mleku każdego ssaka (zarówno ludzi, jak i krów, kóz czy owiec). Składa się z dwóch cząsteczek cukrów prostych – galaktozy i glukozy. Połączone są one ze sobą wiązaniem, które nasz układ pokarmowy musi zerwać, aby móc wchłonąć i wykorzystać uzyskane cukry proste. I to właśnie za ten proces odpowiedzialna jest laktaza – enzym trawiący laktozę. Gdy nasz organizm nie potrafi jej produkować lub proces ten nie jest wystarczający, możemy mówić o nietolerancji laktozy. Nietolerancja laktozy jest jednym z najczęstszych schorzeń związanych z układem pokarmowym. I choć zawsze będzie skutkować mniejszym bądź większym problemem z jej trawieniem, to przyczyn mogących doprowadzić do tego stanu jest kilka. Na potrzeby artykułu wyróżnijmy schorzenia, które skutkują problemami z laktozą:

  • Pierwotna nietolerancja laktozy – nie jest chorobą, a fizjologicznym skutkiem przystosowania się do nowej diety. Kiedy się rodzimy, nasz układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia mleka matki (które zawiera duże ilości laktozy), jednak wraz z wiekiem nasza dieta staje coraz uboższa w produkty mleczne (które zastępujemy innymi produktami). Za tymi zmianami podąża również nasz układ enzymatyczny. Z racji zmniejszenia podaży laktozy zmniejsza się ekspresja genów odpowiadających za syntezę laktazy [1]. Zależnie od osoby, wraz z upływem lat aktywność tego enzymu może zmniejszyć się nawet do 10% w porównaniu do pierwszych miesięcy życia [1]. Co ciekawe, nietolerancja laktozy tego typu dotyka blisko 50% osób na całym świecie – zarówno mężczyzn, jak i kobiet. W Polsce problem ten jest znacznie mniejszy, gdyż mowa tu o około 30% ludzi dorosłych [2]. Ta dysproporcja spowodowana jest genetyczną mutacją wśród Europejczyków, która umożliwiła ciągłe i bezproblemowe trawienie laktozy nawet po okresie karmienia piersią [3]. Ważne, by podkreślić, że problem z nietolerancją laktozy możemy znacznie ograniczyć, nie rezygnując z produktów mlecznych. Jeśli będą one stale obecne w naszej diecie, zachowamy zdolność do ich trawienia [4-5].
  • Wtórna nietolerancja laktozy – wtórna oznacza w tym przypadku, że czynnikiem prowadzącym do nietolerancji laktozy jest inna choroba, która w jakiś sposób wpłynęła na komórki produkujące i wydzielające laktazę, czyli komórki rąbka szczoteczkowego. Krótkotrwała nietolerancja laktozy może być związana np. z infekcją przewodu pokarmowego, zwłaszcza u osób młodszych. Dlatego niefermentowane produkty mleczne nie są wskazane w czasie trwania choroby. Do długotrwałej nietolerancji laktozy w wieku dorosłym może dojść w wyniku [6-7]:
  • wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG),
  • celiakii,
  • chemioterapii,
  • radioterapii,
  • choroby Leśniowskiego-Crohna.
  • Wrodzona nietolerancja laktozy – jest jedną z rzadszych dolegliwości, która zostaje przenoszona za pośrednictwem genów. W związku z brakiem laktazy lub jej zbyt małą ilością, organizm noworodka już od pierwszych dni nie potrafi trawić mleka matki. Dlatego w wieku dziecięcym niezbędne jest stosowanie mleka modyfikowanego bez laktozy, a w wieku późniejszym stosowanie diety bezlaktozowej [8].

 

Nietolerancja laktozy jest związana z charakterystycznymi objawami, które można z łatwością zaobserwować. Występują one bezpośrednio, w trakcie lub po 15-60 minutach od spożycia produktu zawierającego laktozę oraz utrzymują się do około 4 godzin. Bardzo charakterystyczne jest to, że objawy nietolerancji laktozy ograniczają się do układu pokarmowego, występują w niedługim czasie po spożyciu laktozy oraz nie są związane z objawami alergicznymi. Mowa tu o [9-10]:

  • wzdęciu brzucha,
  • oddawaniu gazów,
  • biegunce,
  • bólu brzucha,
  • kurczach

 

 

ZAŁOŻENIA DIETY

 Na wstępie trzeba podkreślić, że dieta bezlaktozowa nie jest dietą bezmleczną, a dokładniej mówiąc – nie wyklucza wszystkich produktów mlecznych. Aby omówić zasady diety bezlaktozowej, najpierw warto poruszyć kwestię wrażliwości danej osoby na laktozę, ponieważ zależnie od tej wrażliwości wykluczeniu będą podlegać poszczególne produkty [11].

Przykład? Jedna osoba z nietolerancją laktozy (najczęściej jest to typ pierwotny) niepokojące objawy będzie obserwować już po spożyciu 5 g laktozy, podczas gdy druga dopiero po 20-30 g. Jest to zależne od szczątkowej aktywności laktazy, a co za tym idzie – zależnie od przypadku można polecać lub wykluczać dane produkty mleczne. I tak osobie pierwszej powinno się odradzić spożywanie jakiejkolwiek ilości mleka z laktozą (już 100 ml może wywołać niepożądane objawy) oraz większych ilości jogurtów, kefirów czy serków wiejskich. U osoby drugiej sytuacja jest o wiele korzystniejsza. Jak najbardziej będzie ona mogła spożywać jednorazowo niewielką ilość mleka (np. do kawy) oraz jogurtu (np. jako bazę śniadania), ale po spożyciu większej ilości mleka, serka wiejskiego itd., wystąpią u niej objawy nietolerancji. Natomiast obydwie osoby mogą spożywać dowolne ilości serów niezawierających węglowodanów (sery podpuszczkowe, pleśniowe itp.) czy mleka bez laktozy.

 

Reasumując: to, jak bardzo dana osoba powinna wykluczać produkty mleczne z diety, zależy od jej indywidualnej tolerancji laktozy [12], czyli od tego, jak dużą aktywność laktazy wykazuje jej układ pokarmowy. Dlatego ustalenie “bezpiecznej dawki ” laktozy jest w przypadku tego rodzaju diety kluczowe. Dalszym etapem jest stosowanie diety półeliminacyjnej (spożywamy takie ilości produktów mlecznych, jakie są dobrze tolerowane – tzn. nie pozwalają na przekroczenie niebezpiecznej dla nas dawki) [13]. Aby określić zawartość laktozy w produktach mlecznych, posłużę się tabelą [14-15]:

 

Produkt Ilość laktozy na 100 g produktu [g]
Mleko krowie 5.2
Serek wiejski 2
Odżywka białkowa WPC 9.8
Mleko bezlaktozowe < 0.5
Jogurt naturalny 4.2
Kefir 4.1
Ser twarogowy 3.2
Ser pleśniowy brie 0.2
Ser feta 0.8
Mozzarella 1
Ser gouda 0
Parmezan 0
Lody śmietankowe 4.4

 

Aby zażegnać problemy związane z laktozą, wystarczy nie przekraczać jej tolerowanej ilości. Innym i często pomocnym rozwiązaniem jest suplementacja egzogennym enzymem laktazy. Doustna suplementacja laktazy (w formie małej tabletki) może doraźne i w szybki sposób pomóc z trawieniem cukru mlecznego. Enzymy użyte w tego rodzaju produktach są pochodzenia mikrobiologicznego i jak najbardziej należą do bezpiecznych środków. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu pleśnie Aspergilus niger, Aspergilus oryzae lub drożdże Kluyveromyces lactis. Warto jednak pamiętać, że ich działanie jest jednorazowe, a samą tabletkę trzeba zażyć przed posiłkiem zawierającym laktozę.

 

ZAGROŻENIA ZWIĄZANE Z DIETĄ

Niewątpliwym minusem diety bezlaktozowej jest ograniczenie spożycia produktów bogatych w wapń. Dodając do tego fakt, iż wapń jest często niedoborowym składnikiem mineralnym naszej diety, powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na jego podaż wraz z innymi produktami. Idealne wydają się żółte sery, a zwłaszcza parmezan (zawiera około 1300 mg wapnia na 100g) czy mozzarella, która zawiera go dużo mniej, lecz jest też mniej kaloryczna. Dodatkowo pamiętajmy, że nie tylko produkty mleczne są źródłem wapnia. W tego rodzaju diecie, jak i każdej innej, znakomicie sprawdzą się roślinne źródła wapnia, takie jak orzechy, pestki, nasiona, mak, warzywa strączkowe czy mleka roślinne, które są fortyfikowane.

Ciekawostką jest to, że laktoza wpływa na polepszenie wchłaniania wapnia oraz witaminy D w przewodzie pokarmowym. Dlatego jeśli nie musimy, nie warto wykluczać laktozy z naszej diety [16].

 

CZY WARTO STOSOWAĆ DIETĘ BEZLAKTOZOWĄ?

Zasadność stosowania tego rodzaju diety ogranicza się do czterech jednostek chorobowych związanych z nietolerancją laktozy. Skrupulatność w wykluczaniu poszczególnych produktów zawierających laktozę powinna być ściśle uzależniona od indywidualnej tolerancji tego cukru. Z całą pewnością nie można powiedzieć, że osoba z nietolerancją laktozy powinna wykluczyć wszystkie produkty zawierające ten cukier, a tym bardziej wszystkie produkty mleczne. Jeśli zatem potrzebujesz diety, która zostanie ustalona z uwzględnieniem Twoich potrzeb, a przy tym dostarczy Twojemu organizmowi niezbędną ilość wszystkich składników odżywczych, zapraszam do konsultacji.

 

Piśmiennictwo:

  1. Sahi T. Genetics and epidemiology of adult type hypolactasia. Scand J Gastroenterol Suppl 1994 202 7-20.
  2. Książyk J. Dyduch A. Tomaszewski L. Ocena trawienia i wchłaniania węglowodanów. red. Zalewski T. red. Choroby przewodu pokarmowego u dzieci. PZWL Warszawa 1995 689-697.
  3. Kwiecień J. Szadkowski L. Szostak W. Abka A. Karczewska K. Kasner J. Hipolaktazja u dzieci szkolnych z terenu miasta Zabrza. Pediatria współczesna. Gastroenterelogia, Hepatologia i żywienie dziecka 2005 7 15-18.
  4. Sahi T. Isokoski M. Jussila J. Launiala K. Pyrl K. Recessive inheritance of adult-type lactose malabsorption Lancet 1973 2 823-826.
  5. Enattah NS. Sahi T. Savilahtii E. Terwilliger JD. Peltonen L. J rev. Identification of a variant associated with adult type hypolactasia. Nat Genet 2002 30 233-237.
  6. Heyman Mb. Committee on Nutrition. Lactose intolerance in infants, children and adolescents. Pediatrics 2006 118 1279-1286.
  7. Guarino A. Albano F. Ashkenazi S. Gendrel D. Hoeksta JD. Shamir R. i wsp. European society for pediatric gastroenterology, hepatologyand nutrition: European Society for Pediatric Infectious Diseases. evidence based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2008 46 81-122.
  8. Antonowicz I. Chang SK. Grand RJ. Development and distribution of lysosomal enzymes and disaccharidates in human fetal intestine. Gastroenterology 1974 67 51-58.
  9. Rusynyk RA. Still CD. Lactose intolerance. Am Osteopath Assoc 2001. 101 10-12
  10. Matthews SB. Waud JP. Roberts AG. Campbell AK. Systemic lactose intolerance a new perspective on an old problem. Posgrad Med J. 2005 81 167-173.
  11. Suchy FJ, Brannon PM, Carpenter TO, et al. National Institutes of Health Consensus Development Conference: lactose intolerance and health. Ann Intern Med 2010; 15: 792-796.
  12. Shaukat A, Levitt MD, Taylor BC, et al. Systematic review: effective management strategies for lactose intolerance. Ann Intern Med 2010; 15: 797-803.
  13. Lovelace HY, Barr SI. Diagnosis, symptoms, and calcium intakes of individuals with self-reported lactose intolerance. J Am Coll Nutr 2005; 24: 51-57.
  14. Han N.S., Kim T.J., Park Y.C., Kim J., Seo J.H. Biotechnological production of human milk oligosaccharides. Biotechnol. Adv., 2012, 30, 1268-1278.
  15. Harju M., Kallioinen H., Tossavainen O. Lactose hydrolysis and other conversions in dairy products: Technological aspects. Int. Dairy J., 2012, 22, 104-109.
  16. Dąbrowska A. Z., Baranowska M., Batyk I. M., Kujawski M., Hryniawska M., Roszkowska B. Spożycie mlecznych napojów fermentowanych przez osoby z różną tolerancją laktozy. Journal of Health Sciences. 2014; 4(10): 107-112.

 

 

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń przepis
5,00/5
(z 1 ocen)